Hoe de podcast moet klinken, zou niet pas tijdens de montage aan de orde moeten komen. Voor het ontwikkelen van de vertelvorm hebben we een geluidsvisie nodig: een idee over hoe stemmen, locaties, reportage-audio, montage, muziek en geluidseffecten samen het verhaal vertellen.
Dat begint al bij de expressie in een stem. Soms klinken we uitgesproken boos of verdrietig, soms zit het gevoel meer verhuld in onze woorden of in de klank ervan. Je hoort onze aarzeling, het zoeken naar woorden. Die expressie bepaalt hoe Dat Wat Er Gezegd Wordt bij de luisteraar aankomt.
Met vorm kunnen we daar richting aan geven. Een zin die na een lange stilte klinkt, krijgt een ander gewicht. Een herhaling geeft het misschien iets bezwerends. En muziek kan het gevoel versterken of juist afzwakken. Zo zie ik kunst: expressie + vorm. Wat je wilt uitdrukken en de vorm die je daarvoor vindt, maken samen het werk.
Daarom is het zo waardevol om al voor de opnames over die vorm na te denken.
Betaalde Liefde
Nog vóór de opnames van Betaalde Liefde klopte Floris Kortie bij mij aan om samen na te denken over hoe de podcast moest klinken. Hij vertelde in ons eerste gesprek over zijn plan om de briefwisseling tussen de Russische componist Tsjaikovski en zijn steenrijke mecenas Nadezjda von Meck tot leven te brengen in een podcastserie.
De spoorwegen spelen een belangrijke rol in dit verhaal want Tsjaikovski reisde veel met de trein. En de treinwegen in Rusland waren deels aangelegd door het bedrijf van de echtgenoot van Nadezjda von Meck die er multimiljonair door is geworden. Van zijn erfenis heeft ze Tsjaikovski heel ruim financieel kunnen ondersteunen.
Floris is een fan van de trein en reist er altijd mee als het kan. In ons eerste gesprek vroegen Floris en ik ons zodoende af op welke manier we het geluid van treinen centraal konden stellen in dit verhaal.
Drie verhaallagen, drie klankwerelden
Voor een verhalende podcast werkt het heel goed om te denken in scenes. Voor Betaalde Liefde had Floris bedacht om de briefwisseling tussen Tsjaikovski en Von Meck te laten inspreken door twee stemacteurs. Daarnaast zouden Tsjaikovski-kenner Simone Leuven en Ruslandkenner Sjeng Scheijen als twee experts aan het woord komen om de briefwisseling te duiden en het kader te scheppen van het Rusland van de 19e eeuw. Floris zou als verteller de verschillende elementen verbinden en de luisteraar meenemen in het verhaal.
De experts
We bedachten dat Floris met een opnamerecorder in een trein in een rustige coupe de interviews met Simone Leuven en Sjeng Scheijen zelf zou kunnen opnemen ipv die gesprekken in een studio op te nemen. De trein werd zo onderdeel van de gesprekken. De luisteraar hoort de experts terwijl ze onderweg zijn en reist met hen mee. Dat vroeg achteraf om veel nabewerking om de stemmen verstaanbaar te houden en overgangen tussen verschillende achtergrondgeluiden minder hoorbaar te maken. Toch vond ik het de moeite waard. De opnames kregen een documentair karakter en daarmee een eigen klankwereld.
De briefwisseling
Floris kwam met het idee om voor de stemacteurs Jesse Mensah en Ekaterina Levental te kiezen voor de rollen van Tsjaikovski en Von Meck. We wilden geen oubolligheid maar een hedendaagse voordracht, alsof het zich vandaag de dag zou afspelen. Zodoende name we hun stemmen in een studio zonder achtergrondgeluid en galm op, zodat ze heel dichtbij zouden klinken, direct in het oor van de luisteraar. Dat kwam de intimiteit ten goede.
Alleen wat zou er moeten klinken onder die dialogen? De oorspronkelijke muziek van Tsjaikovski onder deze dialogen zetten leek mij niet logisch want die muziek zou immers ook klinken als Tsjaikovski-kenner Simone Leuven uitleg geeft over bepaalde stukken. Dus de scenes van de briefwisseling vroegen om iets anders, iets onderscheidends. En dat moest naar mijn idee modern klinken, net als de stemmen.
Als experiment vervormde ik de muziek van Tsjaikovski tot ambient. Zo gebruikte ik Paul’s Stretch om de muziek extreem te vertragen waardoor de harmonieën heel geleidelijk in elkaar overvloeien. Dit was een kwestie van veel trial & error omdat het al gauw qua klankkleur te eenzijdig werd. De goede stukken lijmde ik aan elkaar. Sommige stukken audio die extreem vertraagd waren stopte ik in een sampler zodat ik de snelheid en toonhoogte helemaal naar mijn hand kon zetten. Daarmee speelde ik dan rustige frases als nieuwe muziek. De rijkdom van de oorspronkelijke orkestklank bleef behouden, terwijl er harmonisch iets heel anders ontstond.
Deze muziek bleek prachtig samen te smelten met de dialogen tussen Tsjaikovski en Von Meck. Toen ik wat van die experimenten aan Floris liet horen, reageerde hij enthousiast.
Dankzij de ambient konden we vanuit een vertelling van Floris, of een interview met Simone of Sjeng, overvloeien naar de intieme wereld van de briefwisseling van Tsjaikovski en Von Meck. Vaak deed ik dat door een overgang te maken van de muziek van Tsjaikovski naar mijn ambient. Zo verplaats je je als luisteraar van de ene scene naar de andere.
De verteller
Floris had zelf natuurlijk ook een belangrijke rol. Hij was de lijm van het verhaal, zoals ik de rol van de voice-over vaak zie.
In elke aflevering vertrekken we vanuit een andere plek en beginnen we met het geluid van een vertrekkende trein. Hiervoor gebruikten we opnames van oude treinen om terug te gaan naar die tijd. Met elke keer het geluid van een claxon. Zo reisde de luisteraar met het verhaal mee.
Oorspronkelijk zou ik de voice-over van Floris in mijn thuisstudio opnemen. Ik vind het prettig om samen met de spreker de tone-of-voice en dictie af te stemmen op de rest. Maar we kwamen wat in tijdnood. Daarom nam Floris zijn stem zelf bij de NTR in Hilversum op. Hij heeft weinig stemregie nodig en kon dit prima zelf doen.
Ook Floris kreeg een eigen plek in het geluidsbeeld. Voor de stemmen van Tsjaikovski en Von Meck gebruikte ik panning om ze een plek te geven in het stereobeeld: Tsjaikovski wat meer op links en Von Meck wat meer op rechts. Zodoende kon Floris mooi uit het midden komen. Maar ik heb zijn stem daarnaast in een kleine ruimte geplaatst (hele korte galm) om hem iets minder direct dan Tsjaikovski en Von Meck te laten klinken, alsof hij voor je staat te spreken.
Muziekanalyse
In de briefwisseling vertelt Tsjaikovski soms over een compositie waar hij aan werkt. In aflevering 3 komen daar een paar lange passages over voorbij. Dan laat ik de ambient plaatsmaken voor de muziek waarover hij het heeft. Zo hoort de luisteraar meteen wat hij bedoelt.
Dit pas ik in mijn eigen podcast over muziek VERVORMER ook vaak toe. Zodat ik het proces van het muziekmaken begrijpelijk en verhalend kan maken.
Vorm en inhoud
Ik denk dus graag mee over hoe een podcast moet gaan klinken, niet op het moment dat er gemonteerd moet worden maar al veel eerder, idealiter vanaf het begin. Op die manier kan ik het verhaal vormgeven, echt sounddesignen. Bij Betaalde Liefde begon het gesprek over geluid voor de eerste opnames. Daardoor konden we de opnames en de vertelvorm samen ontwikkelen. Zo werk ik graag.
Beluister de hele serie op NPO Luister of jouw favoriete podcastapp.
En jij?
Ben je een podcast aan het ontwikkelen? Juist wanneer er nog niets is opgenomen, kunnen we samen onderzoeken hoe geluid het verhaal kan vertellen. Neem gerust contact met me op.