Niet ieder onderzoek hoeft een zoektocht te worden
Soms zit het verhaal niet in het onderzoek zelf, maar in wat het heeft opgeleverd.
In podcasting is het een bekend recept: een maker gaat op onderzoek uit en neemt de luisteraar daarin mee. Je hoort welke mensen die opbelt, waar die naartoe reist en wat elke stap oplevert. Langzaam worden de stukjes van de puzzel zichtbaar.
Dat kan heel spannend zijn. De luisteraar ontdekt tegelijk met de maker wat er aan de hand is. Maar het is niet de enige manier om een verhaal te vertellen.
Je kunt ook het onderzoek buiten het verhaal houden en alleen vertellen wat het heeft opgeleverd. De voice-over (vaak de podcastmaker zelf) treedt dan niet op als De Onderzoeker, maar als De Verteller.
De maker als Onderzoeker
In de eerste vorm staat niet alleen het onderwerp centraal, maar ook de manier waarop de maker het onderzoekt. We horen de telefoontjes, de ontmoetingen, de twijfels en de tegenslagen. Misschien blijkt iemand onvindbaar, loopt een gesprek anders dan verwacht of leidt een ontdekking ineens tot een geheel nieuw spoor.
Oftewel: de weg naar Rome kan dan interessanter zijn dan de aankomst.
De maker is in deze vorm meestal nadrukkelijk aanwezig als personage. Die vertelt waarom het onderzoek belangrijk is, spreekt twijfels uit en legt uit waarom bepaalde keuzes worden gemaakt. Het persoonlijke verhaal en het onderzoek raken met elkaar verweven.
Dat moet natuurlijk wel bij de maker en bij het onderwerp passen. Niet iedereen wil zichzelf zo nadrukkelijk blootgeven. Bovendien vraagt deze vorm om een bepaalde manier van werken. Juist omdat onverwachte gebeurtenissen onderdeel van het verhaal kunnen worden, moet je eigenlijk voortdurend opnemen. Een ingeving, een telefoongesprek of een terloopse opmerking kan later van belang blijken.
Dat levert veel materiaal op. Uit die verzameling moet vervolgens een helder en spannend verhaal worden opgebouwd. Dat kan een flinke puzzel zijn.
De maker als Verteller
Maar je kunt ook een andere keuze maken. Het onderzoek vindt dan grotendeels achter de schermen plaats. De maker voert gesprekken, verzamelt feiten en ontdekt verbanden, maar vertelt niet uitgebreid hoe dat allemaal is gegaan. Waar De Onderzoeker samen met de luisteraar probeert te achterhalen hoe het zit, presenteert De Verteller het verhaal als de expert die de materie overziet. Andere deskundigen en betrokkenen worden ingezet om dat verhaal te onderbouwen, te verdiepen of van nuance te voorzien.
De luisteraar hoort het verhaal dat uit het onderzoek is voortgekomen.
Gesprekken met een partner? Niet relevant. Zelftwijfel? Kan achterwege blijven. Een autorit naar een geïnterviewde? Alleen interessant wanneer er onderweg iets gebeurt wat werkelijk aan het verhaal bijdraagt.
Deze vorm kan daardoor veel vaart krijgen. Je hoeft niet eerst te vertellen dat je iemand hebt opgespoord, naar de persoon bent afgereisd en hebt aangebeld. Je laat die persoon eenvoudigweg aan het woord. Of het gesprek bij de geïnterviewde thuis, via de telefoon of tijdens een videocall is opgenomen, doet er niet toe. Het gaat om wat diegene te vertellen heeft.
Deze gesprekken worden materiaal waarmee de verteller het grotere verhaal opbouwt.
Dat maakt deze vorm overigens niet automatisch eenvoudiger. De maker moet achteraf precies bepalen wat de kern van het verhaal is, welke informatie de luisteraar nodig heeft en in welke volgorde die moet worden aangeboden. Bovendien draagt de verteller meer verantwoordelijkheid: die bepaalt immers welke stemmen we horen en welke verbanden daartussen worden gelegd.
Vijftig jaar North Sea Jazz in veertien afleveringen
Een mooi voorbeeld is de NTR-podcast 50 jaar North Sea Jazz. Daarin vertelt jazzredacteur Adrienne Tilanus in veertien afleveringen de geschiedenis van het festival.
Ze neemt de luisteraar mee door de tijd en belicht in iedere aflevering een ander onderdeel van die geschiedenis. We horen organisatoren, artiesten en andere betrokkenen, maar niet voortdurend hoe Tilanus hen heeft gevonden, gebeld of geïnterviewd. De gesprekken zijn onderdeel geworden van de vertelling.
Daardoor heeft de podcast veel vaart. Tegelijkertijd is er in de montage ruimte voor rust en speelt muziek vanzelfsprekend een grote rol. Tilanus is wel persoonlijk aanwezig, bijvoorbeeld wanneer ze vanuit de huidige tijd kanttekeningen bij het verleden plaatst, maar haar eigen zoektocht vormt niet het verhaal. Ze vertelt wat haar onderzoek heeft opgeleverd.
Herbronnen in Oostende
In mijn podcast VERVORMER kies ik ook vaak voor de vorm van De Verteller. Zo vertel ik in Oostende Healing het verhaal van soulzanger Marvin Gaye, die volledig aan de grond zat en in Oostende een wonderlijke poging deed om te herbronnen.
Ook maakte ik Maternité, een serie over de ontstaansgeschiedenis van een lied van de Tilburgse band MAM dat door velen wordt beschouwd als een kantelmoment in de Nederlandse muziekgeschiedenis.
In beide producties vertel ik niet hoe ik het verhaal heb uitgezocht, maar presenteer ik wat dat onderzoek heeft opgeleverd.
Waar zit het verhaal?
Bij een verhalende podcast denken makers al snel aan een persoonlijke zoektocht. Aan een presentator die eropuit trekt en onderweg probeert te ontdekken hoe iets in elkaar zit.
Maar het verhaal dat uit die zoektocht voortkomt, kan minstens zo interessant zijn.
De ene vorm is niet beter dan de andere. De vraag is waar de spanning zit. Zit die in het zoeken, twijfelen en ontdekken? Dan kan de maker als onderzoeker de juiste vorm zijn. Zit die vooral in wat er uiteindelijk is gevonden? Dan ligt de rol van verteller meer voor de hand.
Kun je dat van tevoren bedenken? Jazeker. Sterker nog: denk daar voor de productie over na. Want de keuze bepaalt niet alleen hoe de podcast straks klinkt, maar ook hoe je hem moet maken.
Over dit soort keuzes denk ik ook mee met makers en organisaties die een verhalende podcast willen ontwikkelen. Lees meer over wat ik doe.